IJshaar: de baard van Koning Winter

Wie op een frisse, sneeuwloze winterdag door een beukenbos wandelt kan een even merkwaardig als zeldzaam verschijnsel tegenkomen: witte, wollige structuren op een verder donkere bosgrond. Wie deze structuren van dichtbij bekijkt komt tot de ontdekking dat het er uitziet als ragfijn grijswit haar, groeiend uit rottend hout. In eerste instantie zou je misschien denken aan schimmeldraden, maar zodra je het aanraakt smelt het weg. Het blijken haren te zijn van… ijs!

IJshaar ontstaat op rottend loofhout, voornamelijk van eiken en beuken, nooit op naaldhout. De weersomstandigheden moeten precies goed zijn: geen sneeuwdek, temperaturen net onder het vriespunt en een hoge luchtvochtigheid. Daarnaast moet het hout door en door nat zijn. IJshaar groeit altijd op het kernhout, de schors moet net loslaten of net losgelaten hebben.

In de literatuur is maar weinig over het ontstaan van ijshaar terug te vinden. Een belangrijke ontdekking werd in 1918 gepubliceerd: er blijkt een verband te zijn tussen de aanwezigheid van een schimmel en het ontstaan van ijshaar. Experimenten uit het begin van deze eeuw met in het bos verzamelde takken met ijshaar bevestigen dit verband; op takken waarbij de schimmel gedood was werd geen ijshaar meer gevormd, terwijl op onbehandelde takken wel weer ijshaar ontstond. Tijdens deze experimenten werd ook duidelijk dat ijshaar van binnenuit ontstaat en aangroeit.

Bij de schimmel blijkt het te gaan om Exidiopsis effusa, het Rozeblauwig waskorstje. Door deze schimmel ontstaat witrot, een proces waarbij de houtstof lignine wordt afgebroken. Tijdens dit proces ontstaat water, koolzuurgas en warmte. Ook bij het bevriezen van water komt warmte vrij. Door de druk van het koolzuurgas wordt het in het hout aanwezige water door de mergstralen naar buiten geperst. Door de warmte in het hout bevriest het water daar niet, echter zodra het water naar buiten komt bevriest het daar wel en ontstaat er ijshaar. Zodra de temperatuur onder de -4° zakt bevriest ook het water in het hout, en stopt de vorming van ijshaar.